Samobójstwa dzieci i młodzieży – informacje dla rodziców i opiekunów

Poradnik powstał w ramach kampanii społecznej Zobacz…ZNIKAM, której celem jest zwrócenie uwagi na problematykę samobójstw wśród dzieci i młodzieży.

Autor zdjęcia: Barbara Dobrowolska

Zachowania samobójcze są procesem, na który składają się widoczne i niewidoczne myśli oraz zachowania. Zachowania widoczne mogą być traktowane jako sygnały ostrzegawcze ryzyka podjęcia próby samobójczej lub popełnienia samobójstwa.

Sygnały ostrzegawcze wysyłane przez dziecko, które może zaobserwować rodzic to m.in.:

  • izolacja społeczna – wycofywanie się z kontaktów z rodziną i przyjaciółmi, odwracanie się od nich
  • zainteresowanie lub nawet zaabsorbowanie śmiercią – dziecko przegląda strony internetowe dotyczące śmierci, dużo mówi i interesuje się śmiercią, rysuje śmierć, pisze opowiadania o śmierci, samobójstwie itp.
  • wyraźne zmiany osobowości – „dziecko nie do poznania”
  • poważne zmiany nastroju – zwykle znaczne obniżenie nastroju lub znaczne wahania nastroju
  • trudności w szkole – obniżenie jakości pracy, efektów w nauce, problemy z koncentracją uwagi itp.
  • brak dbałości o wygląd zewnętrzny
  • używanie alkoholu i/lub narkotyków
  • nasilony smutek, rozpacz, rozdrażnienie, złość i irytacja
  • zwiększona trudność w kontrolowaniu emocji
  • znacząca zmiana rytmu dobowego – zaburzenia snu i jedzenia
  • utrata zainteresowań, porzucenie dotychczasowego hobby, niechęć do rozrywek
  • częste skargi dotyczące złego samopoczucia fizycznego bez wyraźnej przyczyny somatycznej, np. ciągłe zmęczenie, bóle głowy, brzucha, ciągła nuda
  • rozmawianie o samobójstwie lub jego planowanie
  • wzrost impulsywności – zachowania impulsywne, stosowanie przemocy, zachowania agresywne
  • ucieczki z domu, częste wagary, zachowania buntownicze
  • odrzucanie pomocy – „nikt nie może mi pomóc”, „nic już nie da się zrobić”
  • oskarżanie się, poczucie winy – „zasłużyłem sobie na to”, „sama tego chciałam”
  • komunikaty werbalne dotyczące własnej beznadziejności i bezwartościowości – „wszystko jest bezsensu”, „do niczego się nie nadaję”, „mogłoby mi się coś przydarzyć”, „lepiej by było, gdybym się w ogóle nie urodziła”
  • odrzucanie komplementów, pochwał i nagród
  • rozdawanie innym swoich rzeczy, zwierząt – „oddawanie ich w dobre ręce”
  • ślady po samouszkodzeniach, np. rany, blizny, opatrunki, ukrywanie ciała pod ubraniami
  • sporządzanie testamentów, listów pożegnalnych.

Sygnały ostrzegawcze mogą być niespecyficzne – łatwo je przeoczyć lub zbagatelizować, na przykład przypisując je „wiekowi rozwojowemu”. Dla niektórych z nich trudno jednak znaleźć inne wytłumaczenie niż skłonności samobójcze.

Jeśli zmiany u Twojego dziecka/Twojego ucznia są istotne i znaczące oraz budzą Twój niepokój, postaraj się ocenić, czy nastolatek wyraża przez swoje zachowania, myśli i słowa pragnienie śmierci oraz poczucie beznadziei. Pamiętaj, że może to robić mniej lub bardziej świadomie.

Ocena ryzyka samobójstwa oraz rozmowa z dzieckiem/uczniem w kryzysie może być trudna i stresująca zarówno dla Ciebie, jak i dla dziecka/ucznia.

Zadbaj o otoczenie i czas na rozmowę.


Jak rozpocząć rozmowę?

  • „Widzę, że było Ci bardzo trudno/ciężko ostatnio…”
  • „Mogę się tylko domyślić, że miałeś/aś ostatnio trudny czas…”
  • „Wyobrażam sobie, że musiało Ci być ciężko/trudno ostatnio…”
  • „Wygląda na to, że to, co dzieje się wokół Ciebie w ostatnim czasie jest bardzo skomplikowane i może Ci być trudno sobie z tym poradzić….”

Jak zakomunikować gotowość do rozmowy i zachęcić do podzielenia się z Tobą myślami/obawami?

  • „Czy mógłbyś/mogłabyś mi opowiedzieć, co się ostatnio działo?”
  • „Czy mógłbyś/mogłabyś pomóc mi zrozumieć, jak to na Ciebie wpłynęło?”
  • „Czy możesz się podzielić ze mną swoimi obawami?”
  • „Czy pozwolisz mi zrozumieć, z jakimi trudnościami/problemami/obawami się zmagasz?”

Jak pytać dziecko o nastrój, emocje i uczucia?

  • „Jeśli pozwolisz, chciałbym/chciałabym, żebyś powiedział/a mi jak się czujesz?
  • „Czy jest coś, co przeszkadza Ci obecnie w Twoim samopoczuciu?”
  • „W jakim jesteś nastroju?”
  • „Czy czujesz się nieszczęśliwy/a, bezradny/a?”
  • „Czy zdarza się, że czujesz się bezwartościowy/a?”
  • „Czy czujesz się winny/a z jakiegoś powodu?”
  • „Czy masz trudności ze snem? Czy nie masz apetytu?”

Jak pytać dziecko o zachowania samobójcze (plany, zamiary, przekonania, dostępność środków, sposoby radzenia sobie, częstotliwość)?

  • „Czy czujesz/czułeś/aś, że nie warto żyć?”
  • „Czy pojawiają się takie myśli, że wolałbyś/wolałabyś się nie urodzić?”
  • „Czy chciałeś/aś kiedyś zasnąć i nigdy więcej się nie obudzić?”
  • „Czy myślałeś/aś, że lepiej byłoby nie żyć?”
  • „Czy ostatnio często myślałeś/aś o śmierci?”
  • „Czy myślisz ostatnio, że ludziom byłoby bez Ciebie lepiej?”
  • „Czy zdarzało się, że wyobrażałeś/aś sobie, że uczestniczysz w jakimś wypadku i umierasz?”
  • „Czy myślałeś/aś o odebraniu sobie życia?”
  • „Czy czujesz się tak źle, że myślisz o samobójstwie?”
  • „Jak często pojawiają się te myśli? Ile razy w ciągu dnia/tygodnia? Czy przychodzą Ci do głowy, nawet wtedy, kiedy tego nie chcesz?”
  • „Czy możesz je od siebie „odpędzić”? Czy masz na to swoje sposoby, aby sobie z nimi poradzić? Czy masz nad nimi kontrolę?”
  • „Jak oceniasz te myśli? Co o nich myślisz? Czy są dobre, czy złe? Dlaczego?”
  • „Czy planowałeś/aś, w jaki sposób chcesz odebrać sobie życie?”
  • „Czy myślisz, że to będzie skuteczna metoda?”
  • „Czy przygotowałeś/aś potrzebne środki?”
  • „Czy zastanawiałeś/aś się, kiedy to zrobić?”
  • „Jak myślisz, na ile prawdopodobne jest to, że spróbujesz odebrać sobie życie?”
  • „Co by było, gdybyś teraz odebrał/a sobie życie? – jaka byłaby reakcja otoczenia? Byłaby to forma ucieczki? „święty spokój”? reinkarnacja? itp.”
  • „Dlaczego chcesz się zabić? Dlaczego chcesz umrzeć? Co jest powodem: ucieczka przed problemami, bólem, cierpieniem, choroba, brak nadziei, strata, wstyd, poniżenie, chęć wywołania określonych reakcji u innych osób?”.

Określenie ryzyka samobójstwa:

Ryzyko nagłe (<48 h) – pojawiają się konkretne myśli i skłonności samobójcze, dziecko chce się zabić, ma plan popełnienia samobójstwa, posiada dostęp do środków letalnych, emocje i uczucia wskazują na ryzyko próby samobójczej:

  • Koniecznie i natychmiast skonsultuj dziecko z lekarzem psychiatrą, który rozważy hospitalizację!
  • Nie obawiaj się umieszczenia dziecka na oddziele psychiatrycznym w celu obserwacji – to być może jedyny sposób, żeby pomóc dziecku!
  • Jeżeli Twoim zdaniem życie i zdrowie dziecka jest zagrożone, nie wahaj się podjąć działania, zawiadomić policję i/lub pogotowie ratunkowe!!!

W ten sposób nie zaszkodzisz, a możesz uratować życie dziecka! Nigdy nie ignoruj i nie bagatelizuj sygnałów ostrzegawczych!

Ryzyko bliskie (dni, tygodnie) oraz długoterminowe – myśli samobójcze bez planów, pojawiają się objawy depresyjne: koniecznie skonsultuj dziecko ze specjalistą – psychologiem, psychoterapeutą, lekarzem psychiatrą. Przed wizytą u specjalisty:

  • Nie obiecuj, że będzie to tylko jedno spotkanie.
  • Nie obiecuj, że nie zgodzisz się na umieszczenie dziecka w szpitalu.
  • Nie szantażuj, nie przekupuj.
  • Nie bagatelizuj, nie żartuj, nie wyśmiewaj.
  • Nie zaprzeczaj – rodzicowi czasem trudno jest przyznać przed samym sobą, że jego dziecko nie chce żyć. Często jest to dla rodzica równoznaczne z tym, że „zrobił coś nie tak” i po prostu czuje się winny. Unikanie konfrontacji z problemem eliminuje trudne do zniesienia poczucie winy. Pamiętaj, że rodzicielstwo to bardzo trudne zadanie. Błędy są nieuniknione. Nie obwiniaj się. Bądź odpowiedzialny i zareaguj!
  • Nie wpadaj w panikę.
  • Nie mów, że „nie przeżyjesz, jak coś się stanie dziecku” – pogłębia to w dziecku poczucie winy i może nasilać myśli samobójcze
  • Nie mów, „że Cię wykończy” itp.
  • Powiedz, że się martwisz, że widzisz jak Twojemu dziecku jest trudno i bardzo chcesz mu pomóc
  • Wytłumacz, że wizyta u specjalisty to jedyna droga, żeby Twoje dziecko poczuło się lepiej, mogło zrozumieć siebie, poradzić sobie ze swoimi trudnościami oraz emocjami, które przeżywa
  • Zapewnij, że będziesz przy nim i jesteś gotowy, żeby je wspierać – tylko wtedy, kiedy naprawdę tak myślisz i czujesz.
  • Powiedz że jesteś gotowy współpracować ze specjalistą dla jego dobra – jeżeli naprawdę jesteś gotów podjąć takie działania. Pamiętaj, że wiąże się to często z podjęciem terapii rodzinnej lub własnej terapii
  • Bądź delikatny – pamiętaj, że Twoje dziecko w tym momencie jest w wielkim kryzysie
  • Bądź dyskretny – poinformuj tylko te osoby, które muszą o tym wiedzieć lub te, od których ty potrzebujesz wsparcia

Pamiętaj, że nie wszystkie rodziny, w których dziecko podejmuje próby samobójcze są dysfunkcjonalne! Ryzyko samobójstwa u dziecka dotyczy wszystkich rodzin, zwłaszcza tych, w których występują przewlekłe problemy.

Czynniki ryzyka podjęcia zachowań samobójczych u dziecka występujące w rodzinie :

  • przewlekła wrogość, brak poczucia bezpieczeństwa
  • zachowania aspołeczne wśród członków rodziny
  • trudności ekonomiczne
  • nadużywanie alkoholu
  • problemy małżeńskie
  • aktywne konflikty rodzic-dziecko
  • izolacja społeczna rodziny
  • przewlekłe konflikty i kłótnie
  • częste zmiany miejsca zamieszkania
  • utrata rodzica, opuszczenie
  • rozwód, separacja
  • rzadki kontakt z rodzicem, rodzic okazujący fizyczny i/lub emocjonalny dystans
  • trudności w komunikacji pomiędzy członkami rodziny – nieefektywne metody, komunikacja nie jest nastawiona na rozwiązywanie problemów
  • dziecko jest pozostawione samemu sobie przy braku zgody rodziców na ingerencję z zewnątrz
  • sztywność przekonań dotyczących zmian – „ zależą tylko od siły woli, a nie od przyjęcia pomocy oraz zmiany postaw i zachowań”
  • dziecko przyjmuję rolę kozła ofiarnego, aby rozwiązać problemy rodziców, co uniemożliwia separację dziecka – zmiany nie są możliwe.

Kiedy konieczna jest hospitalizacja dziecka z myślami i tendencjami samobójczymi?

Hospitalizacja jest wskazana, gdy w ocenie ryzyka samobójstwa u dziecka stwierdza się:

  • obecność silnych tendencji samobójczych
  • plan i/lub przygotowane środki do popełnienia samobójstwa
  • myśli samobójcze i duże nasilenie zaburzeń psychicznych, w tym depresyjnych
  • myśli samobójcze (lub podejrzenie zagrożenia tego typu) i objawy psychotyczne (omamy, urojenia, inne zaburzenia myślenia)
  • stan bezpośrednio po próbie samobójczej lub przerwana próba samobójcza
  • obecność myśli samobójczych i zachowania impulsywne, panika i pobudzenie
  • myśli samobójcze i zmieniony stan psychiczny dziecka spowodowany intoksykacją (zażyciem substancji psychoaktywnych).

Hospitalizację można rozważać w następujących przypadkach:

  • obecność myśli samobójczych i brak wsparcia społecznego, rodziny lub brak stabilnej sytuacji życiowej
  • obecność myśli samobójczych i brak współpracy ze strony dziecka
  • obecność myśli samobójczych i zły stan zdrowia (ostre choroby neurologiczne, choroby nowotworowe itp.)
  • zaprzeczanie przez dziecko myślom i skłonnościom samobójczym, podczas gdy dokonana ocena ryzyka wskazuje na wysokie ryzyko próby samobójczej.

Zalecenia dla rodziców i opiekunów dziecka po doświadczeniach traumatycznych:

  • Spędzaj więcej czasu z dzieckiem – poświęcaj mu czas i uwagę, np. pomóż dziecku w odrabianiu pracy domowej, idź z dzieckiem na spacer itp.
  • Przeznacz czas na zabawę – dzięki temu dziecko będzie mogło obniżyć swoje napięcie, wyrazić swoje uczucia, a Ty będziesz mógł lepiej obserwować dziecko
  • Zachęcaj do wyrażania uczuć i rozmowy na ich temat oraz formułowania pytań, jakie rodzą się w dziecku w związku z wydarzeniem – jeżeli Twojemu dziecku trudno jest rozmawiać z Tobą, pozwól mu rozmawiać z kimkolwiek dorosłym, kogo obdarzy zaufaniem!
  • Bądź uczciwy – pozwól, aby dziecko wiedziało, co naprawdę czujesz w związku z zaistniałą sytuacją, nawet jeśli są to bolesne uczucia – dziecko wie, kiedy Twoje zachowania i emocje są niespójne
  • Bądź wspierający – dziecko musi wiedzieć, że różne wydarzenia mogą pojawić się niespodziewanie, a dorośli będą starać się je ochronić przed nimi – wysłuchaj ze zrozumieniem tego, co dziecko ma do powiedzenia
  • Poszukaj profesjonalnej pomocy – skorzystanie z niej nie oznacza, że popełniłeś błąd. Utrzymujące się objawy są normalną reakcją na ciężki stres, którego doświadczyło lub doświadcza Twoje dziecko!

Autorem tekstu jest Zespół Fundacji Zobacz…JESTEM

źródło: link